آبسه دندان چیست؟ علائم خطر، درمان سریع و کارهایی که نباید انجام دهید

آبسه دندان یعنی چه و چرا ایجاد می‌شود؟

آبسه زمانی شکل می‌گیرد که باکتری‌ها به بافت‌های داخل یا اطراف دندان راه پیدا کنند و بدن برای مقابله، واکنش التهابی ایجاد کند. نتیجه این نبرد، تجمع چرک است؛ چرکی که فشار ایجاد می‌کند و معمولاً همان چیزی است که درد “نبض‌دار” و آزاردهنده را می‌سازد. رایج‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از: پوسیدگی عمیق درمان‌نشده، ترک یا شکستگی دندان، درمان‌های قدیمی و نشت‌کرده (پرکردگی/روکش)، بیماری لثه، گیر غذایی و تجمع پلاک، و گاهی کاهش سیستم ایمنی یا خشکی دهان.

دو نوع آبسه که باید بشناسید (چون درمانشان فرق می‌کند)

1) آبسه پری‌آپیکال (Periapical): ریشه دندان درگیر است

این نوع معمولاً از پوسیدگی عمیق یا ضربه به دندان شروع می‌شود. عصب دندان (پالپ) آسیب می‌بیند، عفونت به انتهای ریشه می‌رسد و اطراف ریشه چرک جمع می‌شود. درد آن اغلب شدیدتر و ضربان‌دار است و با گاز گرفتن بدتر می‌شود.

2) آبسه پریودنتال (Periodontal): مشکل اصلی از لثه شروع می‌شود

این نوع بیشتر در افراد با بیماری لثه دیده می‌شود. پاکت‌های عمیق لثه‌ای محل تجمع باکتری‌ها می‌شوند و آبسه کنار لثه یا بین دندان‌ها ایجاد می‌شود. ممکن است همراه با خونریزی لثه و بوی بد دهان باشد.

علائم آبسه دندان: از نشانه‌های ساده تا هشدارهای جدی

علائم آبسه می‌تواند از یک ناراحتی خفیف تا درد بسیار شدید متفاوت باشد. مهم این است که نشانه‌ها را درست تشخیص دهید و منتظر “خودبه‌خود خوب شدن” نمانید.

• درد شدید، ضربان‌دار و مداوم (گاهی تا گوش، فک یا گردن تیر می‌کشد)
• درد هنگام جویدن یا حساسیت شدید به فشار
• حساسیت به گرما و سرما (به‌خصوص گرما)
• تورم لثه یا یک جوش/دانه چرکی روی لثه (گاهی با طعم بد در دهان)
• بوی بد دهان یا مزه تلخ و چرکی
• لقی دندان یا احساس “بلند شدن” دندان هنگام بستن فک
• تورم صورت یا فک (در موارد پیشرفته)

علائم خطر: اگر این‌ها را دارید، تعلل نکنید

در برخی موارد عفونت می‌تواند از محدوده دندان خارج شود. اگر هرکدام از موارد زیر وجود دارد، همان روز برای ویزیت اورژانسی اقدام کنید و اگر شدید است به اورژانس مراجعه کنید:

• تب، لرز، بی‌حالی قابل توجه
• ورم سریع و پیشرونده صورت/گردن
• مشکل در بلع یا باز کردن دهان (تریسموس)
• تنگی نفس یا احساس فشار در گلو
• پخش شدن درد و ورم به زیر فک یا گردن

یک نکته مهم: چرا “وقتی چرک خالی شد، درد کم می‌شود” ولی مشکل حل نشده؟

گاهی آبسه راه خروج پیدا می‌کند و چرک تخلیه می‌شود؛ در نتیجه فشار کم می‌شود و درد هم کاهش می‌یابد. خیلی‌ها همین‌جا اشتباه می‌کنند و فکر می‌کنند “خوب شد”. اما معمولاً منبع عفونت هنوز سر جایش است (پوسیدگی عمیق، عصب مرده، پاکت لثه‌ای عفونی و…). در این حالت، عفونت می‌تواند دوباره برگردد یا بی‌سروصدا گسترده‌تر شود. کاهش درد به معنی پایان درمان نیست.

دندان‌پزشک چطور آبسه را تشخیص می‌دهد؟

تشخیص معمولاً با ترکیبی از معاینه، تست‌های ساده و گاهی رادیوگرافی انجام می‌شود. دندان‌پزشک به تورم، حساسیت دندان، وجود مسیر خروج چرک (فستول)، وضعیت لثه و واکنش دندان به ضربه یا سرما/گرما توجه می‌کند. در بسیاری از موارد، عکس رادیوگرافی کمک می‌کند محل درگیری ریشه یا استخوان مشخص شود و تصمیم درمانی دقیق‌تر باشد.

درمان‌های رایج آبسه دندان: واقعاً چه کارهایی انجام می‌شود؟

اصل درمان آبسه این است: تخلیه چرک + حذف منبع عفونت. انتخاب روش دقیق به نوع آبسه، شدت عفونت و وضعیت دندان بستگی دارد.

1) درناژ (تخلیه چرک): قدم اول برای کم‌کردن فشار و درد

اگر آبسه چرکی و متورم باشد، دندان‌پزشک ممکن است با یک برش کوچک روی لثه یا از مسیر کانال دندان، چرک را تخلیه کند. این کار معمولاً سریع‌ترین راه برای کاهش درد است. گاهی هم شست‌وشو و تمیزکاری انجام می‌شود.

2) درمان ریشه (عصب‌کشی): وقتی مشکل از داخل دندان است

در آبسه‌های پری‌آپیکال، درمان رایج معمولاً عصب‌کشی است؛ یعنی پاکسازی کانال‌های ریشه، ضدعفونی و سپس پرکردن آن‌ها. اگر ساختار دندان ضعیف باشد، بعد از عصب‌کشی ممکن است روکش توصیه شود تا دندان نشکند.

3) درمان لثه: وقتی آبسه از پاکت لثه‌ای می‌آید

در آبسه پریودنتال، تمرکز روی پاکسازی زیر لثه، حذف جرم و بافت عفونی، و کنترل بیماری لثه است. در برخی موارد ممکن است درمان‌های تکمیلی مثل جراحی لثه یا تنظیم تماس‌های دندانی لازم شود.

4) آنتی‌بیوتیک: همیشه لازم نیست (و این یک نکته طلایی است)

بسیاری از آبسه‌ها با تخلیه و درمان منبع عفونت کنترل می‌شوند و الزاماً نیاز به آنتی‌بیوتیک ندارند. آنتی‌بیوتیک معمولاً وقتی مطرح می‌شود که علائم سیستمیک مثل تب، انتشار عفونت، ورم گسترده، یا شرایط خاص پزشکی وجود داشته باشد. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌تواند علائم را موقت کم کند ولی منبع عفونت را باقی بگذارد و همچنین خطر مقاومت دارویی را بالا ببرد.

5) کشیدن دندان: وقتی دندان قابل نگهداری نیست

اگر دندان به‌شدت تخریب شده باشد، ترک عمقی داشته باشد، یا درمان ریشه قابل‌انجام/موفق نباشد، ممکن است بهترین گزینه کشیدن باشد. بعد از کشیدن، بسته به شرایط می‌توان درباره جایگزینی (مثلاً ایمپلنت یا بریج) تصمیم گرفت.

کارهایی که در خانه می‌توانید انجام دهید (تا وقت ویزیت) و کارهایی که نباید انجام دهید

هدف مراقبت خانگی فقط کاهش علائم تا زمان مراجعه است، نه درمان قطعی. این کارها معمولاً کمک‌کننده‌اند:

• شست‌وشوی دهان با آب نمک ولرم چند بار در روز (به‌آرامی)
• کمپرس سرد روی صورت (نه گرما) برای کاهش تورم
• رعایت بهداشت دهان: مسواک نرم و نخ‌دندان با احتیاط
• در صورت نداشتن منع پزشکی، استفاده از مسکن‌های رایج طبق دستور پزشک/داروساز

این کارها را انجام ندهید:

• ترکاندن جوش چرکی با دست یا سوزن (خطر انتشار عفونت)
• قرار دادن آسپرین یا مواد شیمیایی روی لثه/دندان (سوختگی بافتی می‌دهد)
• مصرف خودسرانه و ناقصِ آنتی‌بیوتیک یا قطع زودهنگام آن
• کمپرس گرم طولانی روی صورت در ورم‌های شدید (گاهی می‌تواند وضعیت را بدتر کند)

آبسه دندان چقدر خطرناک است؟ (واقع‌بینانه و بدون ترساندن)

بیشتر آبسه‌ها با درمان درست، بدون مشکل جدی حل می‌شوند. اما اگر رها شوند، عفونت می‌تواند به استخوان اطراف، فضای زیر فک، سینوس‌ها (در دندان‌های بالا) یا بافت‌های گردن گسترش پیدا کند. به همین دلیل علائم خطر (تب، ورم سریع، مشکل بلع یا تنفس) را باید جدی گرفت. قاعده ساده است: درد و ورمِ عفونی را به امید زمان درمان نکنید؛ زمان در عفونت‌ها همیشه به نفع شما نیست.

بعد از درمان آبسه چه انتظاری داشته باشید؟

بعد از درناژ یا شروع درمان، معمولاً درد طی 24 تا 72 ساعت رو به کاهش می‌رود، اما میزان آن به شدت عفونت و روش درمان بستگی دارد. اگر آنتی‌بیوتیک تجویز شده باشد، باید کامل و منظم مصرف شود. همچنین پیگیری و تکمیل درمان (مثلاً اتمام عصب‌کشی و ترمیم نهایی/روکش) مهم است؛ چون درمان نیمه‌کاره یکی از شایع‌ترین دلایل برگشت عفونت است.

چطور از آبسه دندان پیشگیری کنیم؟ (راهکارهای ساده ولی موثر)

• مسواک دو بار در روز با خمیر دندان حاوی فلوراید و استفاده منظم از نخ‌دندان
• کاهش مصرف خوراکی‌های قندی و ریزه‌خواری مکرر
• چکاپ‌های دوره‌ای و ترمیم پوسیدگی‌ها در مراحل اولیه
• درمان به‌موقع بیماری لثه و جرم‌گیری حرفه‌ای در صورت نیاز
• در صورت دندان‌قروچه یا شکستگی‌های مکرر، بررسی و درمان علت (مثل نایت‌گارد)

جمع‌بندی

آبسه دندان یک عفونت واقعی است، نه صرفاً “درد دندان”. درمان موفق معمولاً با تخلیه چرک و حذف منبع عفونت (عصب‌کشی، درمان لثه یا در مواردی کشیدن) انجام می‌شود. اگر علائم خطر مثل تب، ورم سریع یا مشکل بلع/تنفس دارید، این موضوع را اورژانسی تلقی کنید. در غیر این صورت هم بهتر است هرچه زودتر برای ویزیت اقدام کنید تا درمان ساده‌تر، سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر باشد.

تذکر: این مقاله اطلاعات عمومی ارائه می‌دهد و جایگزین معاینه و تشخیص دندان‌پزشک نیست.